سازگاری‌های جوامع انسانی عصرهای مفرغ و آهن شمال ایران مرکزی با رویدادهای اقلیمی هولوسن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای باستان‌شناسی، گروه تاریخ و باستان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

2 دکترای باستان‌شناسی، پژوهشکده باستان‌‌شناسی، تهران، ایران

چکیده

روند رو به پیشرفت جوامع یکجانشین-کشاورز منطقة فرهنگی شمال ایران مرکزی در اواخر هزارة چهارم ق.م به طور ناگهانی دچار رکود و ایستایی شد و جمعیت به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش یافت. این افول فرهنگی تا پایان عصر مفرغ وجود داشت و در اواسط هزارة دوم ق.م، محوطه‌های گورستانی عصر آهن، عمدتاً بدون وجود شواهد استقرار دائم و فعالیت‌های کشاورزی، با یک فرهنگ متفاوت ظاهر شدند. با توجه به فرهنگ مادی این جوامع، به نظر می‌رسد، این گورستان‌ها متعلق به جوامع کوچرو-گله‌دار/ شکارگر بوده‌اند. اعتقاد برخی بر این است که این اقوام، احتمالاً به دلیل تغییرات اقلیمی و زیست‌محیطی، از عرض‌های شمالی‌تر به فلات ایران مهاجرت کرده بودند. اما، همچنین، محتمل است که در جریان رویدادهای اقلیمی ۲/۵، ۲/۴ و ۲/۳ هزارسال‌پیش که با مخاطرات آب‌وهوایی همراه بوده‌اند، اغلب جوامع بومی شمال ایران مرکزی نیز که دچار قحطی، بیماری، خشونت، مهاجرت و مرگ‌ومیر شده بودند، با استراتژی‌های تاب‌آوری و سازگاری همچون تغییر نظام معیشتی از یکجانشینی-کشاورزی به کوچروی-گله‌داری/شکارگری، سعی کرده‌اند تا در برابر شرایط نامطلوب این دوره مقاومت کنند. در این پژوهش سعی شده است، با بهره‌گیری از اطلاعات دیرین‌اقلیم‌ و دیرین‌محیط، علّت افول فرهنگی طولانی‌مدت در شمال ایران مرکزی مورد بررسی قرار گیرد. نتایج نشان می‌دهند که تغییرات اقلیمی ناگهانی این دوره، نقش مستقیمی در دگرگونی‌های فرهنگی و تحولات عمدة اجتماعی، اقتصادی و سیاسی داشته‌اند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Adaptations of the Bronze and Iron Ages Societies of North Central Iran to the Holocene Climatic Events

نویسندگان [English]

  • Babak Shaikh Baikloo Islam, 1
  • Ahmad Chaychi Amirkhiz 2
1 Department of History and Archaeology, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Archaeological Research Center, Tehran, Iran
چکیده [English]

The evolving trend of rural and agricultural societies in North Central Iran in the late fourth millennium BC stopped suddenly and population declined dramatically. This cultural decline continued until the end of the Bronze Age, and by the mid-second millennium BC, the Iron Age cemeteries appeared largely without the settlement and agricultural activity, with a different culture. Given the material culture of these societies, the cemeteries appear to have belonged to pastoral-nomads. These tribes are believed to have migrated from the northern latitudes to the Iranian plateau, probably due to climate and environmental change. However, it also appears, due to extreme weather events related to the 5.2, 4.2 and 3.2 ka BP climatic events, such as severe droughts and torrential rains, native societies of North Central Iran affected by famine, diseases, violence, migration and mortality, using strategies of resilience and adaptation, such as the overall change of subsistence system from sedentary-farming to nomadic-pastoral/hunting, were trying to resist the adverse conditions. Here, it has been attempted to study the long-term cultural decline in North Central Iran, using the paleo-climate and paleo-environment conditions of the region. The results show that the abrupt climate change played a direct and important role in cultural changes and social, economic, political evolution.

کلیدواژه‌ها [English]

  • North Central Iran
  • Bronze Age
  • Iron Age
  • Climatic Events
  • Subsistence System
افروند، قدیر و پوربخشنده، خسرو. ۱۳۸۱. گزارش پژوهشی بررسی و شناسایی آثار باستانی و تاریخی - فرهنگی حوزه فرمانداری ری. تهران، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران (منتشر نشده).
باقری، محسن. ۱۳۸۰. گزارش پژوهشی بررسی و شناسایی آثار باستانی و تاریخی - فرهنگی شهرستان رباط کریم. تهران، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران (منتشر نشده).
پوربخشنده، خسرو. ۱۳۸۲. گزارشهای فصول اول، دوم و سوم کاوش در محوطة باستانی تپه صرم، استان قم، بخش کهک روستای صرم. تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور (منتشر نشده).
تهرانی مقدم، احمد. ۱۳۷۳. گورستان هزاره اول قبل از میلاد پیشوا. یادنامه گردهمائی باستان شناسی شوش، جلد ۱، ص۵۳-۶۲.
حاتمی، ابولقاسم. ۱۳۸۳. آثار تاریخی ساوجبلاغ و نظرآباد، جغرافیای تاریخی و معرفی محوطه‌های باستانی و بناهای تاریخی و فرهنگی. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
حاکمی، علی. ۱۳۲۹. کاوش‌های اجمالی در تپه‌های خوروین و اجین دوجین. گزارش‌های باستان‌شناسی، جلد اول، ۱-۱۶.
حسین‌زاده ساداتی، جواد. ۱۳۹۷. گاهنگاری مقایسه‌ای گورستان استرک-جوشقان در هزارة دوم ق.م در مرکز ایران. نشست تخصصی سومین فصل از کاوش‌های محوطة استرک-جوشقان، ۴ بهمن ۱۳۹۷، تهران، سالن کنفرانس موزه ایران باستان.
حمزه، محمد علی. محمودی قرائی، محمد حسین. علیزاده لاهیجانی، حمید. موسوی حرمی، رضا. جمالی، مرتضی. 1396. رسوبات بادی نهشته شده در دریاچۀ هامون؛ نشانگر فراوانی و شدت توفان‌های گرد و غبار سیستان از انتهای آخرین یخبندان تاکنون، پژوهش‌های چینه نگاری و رسوب شناسی، ۳۳ (۱)، ۱-۲۴.
رضوانی، حسن. ۱۳۷۸. الگوی استقرار و فرهنگ‌های پیش از تاریخ در استان سمنان. باستان‌شناسی و هنر ایران، ۳۲ مقاله در بزرگداشت عزت‌الله نگهبان. به کوشش عباس علیزاده، یوسف مجیدزاده و صادق ملک‌شهمیرزادی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ص۷-۱۹.
روستایی، کوروش. کوهی گیلوان، مجید. ۱۳۸۶. تپه حصار در عصر آهن. نامة پژوهشگاه، میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، ۲۰ و ۲۱، ۶۹-۸۸.
سبک‌خیز، فاطمه. سیف، عبدالله. رامشت، محمد. جمالی، مرتضی. (۱۳۹۸). بازسازی تغییرات اقلیمی دریاچة مهارلو از هولوسن تا عهد حاضر با تأکید بر ردیابی دوره‌های گرم و سرد، فصلنامة کواترنری ایران، ۵ (۲)، ۱۴۳-۱۶۱.
سرلک، سیامک. عقیلی نیاکی، شیرین. ۱۳۹۴. معماری، شیوة تولید اقتصادی و فنون ذخیرة مواد غذایی در پایان عصر مفرغ جدید و آغاز عصر آهن در محوطة قلی‌درویش جمکران، قم. مفاخر میراث فرهنگی ایران، جشن‌نامة دکتر صادق ملک‌شهمیرزادی. به کوشش مرتضی حصاری. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری. ص۱۲۲-۱۳۷.
سرلک، سیامک. معجزاتی، ریبا. ۱۳۸۶. اسماعیل‌آباد و گاه‌نگاری فلات مرکزی ایران. نامة پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، شماره‌های ۲۰ و ۲۱، ویژه‌نامة باستان‌شناسی، ص۱۵-۳۴.
شیخ بیکلو اسلام، بابک. ۱۳۹۸. تغییرات اقلیمی ناگهانی هولوسن: تأثیر رویدادهای اقلیمی بر سلامتی، معیشت و فرهنگ انسان. کنفرانس بین‌المللی تغییر اقلیم، پیامدها، سازگاری و تعدیل، دانشگاه خوارزمی، ص۱-۱۷.
شیخ بیکلو اسلام، بابک. ۱۳۹۷. تأثیر تغییر اقلیم و خشکسالی بر جوامع انسانی ایران از نوسنگی تاکنون. سیزدهمین کنگرة جغرافیایی ایران، انجمن جغرافیایی ایران و سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص۸۰۶-۸۲۲.
عزیزی، قاسم. ملکی، سحر. کریمی، مصطفی. شهبازی، رضا. رستمی، هما. ۱۳۹۶. تغییرات اقلیم و پوشش گیاهی هولوسن در ایران. فصلنامة کواترنری ایران، ۳ (۳)، ۲۰۵-۲۲۹.
عزیزی، قاسم. ۱۳۸۳. تغییر اقلیم. تهران، قومس.
فاضلی‌نشلی، حسن. ۱۳۸۵. باستان‌شناسی دشت قزوین از هزارة ششم تا هزارة اول قبل از میلاد. تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
فهیمی، حمید. ۱۳۸۳الف. بقایای معماری سیلک ۶ (آهن ۳) در تپه جنوبی سیلک؛ گزارش کاوش در ترانشه R19. در سفالگران سیلک، گزارش فصل سوم بازنگری سیلک، به کوشش صادق ملک‌شهمیرزادی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکدة باستان‌شناسی، ص۵۶-۸۸.
فهیمی، حمید. ۱۳۸۳ب. سکونتگاه گور خفتگان صرم: گزارش دربارة محوطة شمشیرگاه در جنوب قم. تاریخ و باستان‌شناسی، ۱۸، ۶۱-۶۸.
کابلی، میرعابدین. ۱۳۷۸. بررسی‌های باستان‌شناسی قمرود. تهران: پژوهشکدة سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
کامبخش‌فرد، سیف‌الله. ۱۳۷۰. تهران سه هزارو دویست‌ ساله بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی. تهران، مؤسسة فضا.
مجیدزاده، یوسف. ۱۳۸۹. کاوش‌های محوطه باستانی ازبکی، تهران، اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان تهران.
مصدقی، فرشید. ۱۳۸۰. گزارش پژوهشی بررسی و شناسایی آثار باستانی و تاریخی - فرهنگی حوزه فرمانداری شهریار. تهران: اداره کل میراث فرهنگی استان تهران (منتشر نشده).
مقصودی، مهران، جعفربیگلو، منصور، عزیزی، قاسم، رحیمی، امید. ۱۳۹۲. پالئولیمنولوژی دریاچة زریبار بر اساس ارتباط بین توزیع دانه‌های رسوبی و اجتماع گرده‌های گیاهی در هولوسن. پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی، ۲ (۳)، ۹۵-۱۰۹.
مهرکیان، جعفر. ۱۳۷۴. پژوهشی در معماری ناشناخته سفال خاکستری در تپه معمورین. مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. تهران: میراث فرهنگی کشور، ص۳۴۵-۳۵۶.
ولی‌نوری، علی. ۱۳۶۴. گزارش بررسی و گمانه زنی و تعیین حدود تپه حصارک. تهران: میراث فرهنگی استان تهران (منتشر نشده).
یوسفی زشک، روح‌الله. ۱۳۹۲. گزارش مقدماتی کاوش‌های باستان‌شناسی تپه چالتاسیان، فصل اول. تهران، میراث فرهنگی استان تهران (منتشر نشده).
 
29. Alley, R.B., Marotzke, J., Nordhaus, W. D., Overpeck, J.T., Peteet, D.M., Pielke, R.A., Pierrehumbert, R.T., Rhines, P.B., Stocker, T.F., Talley, L.D. and Wallace, J.M. 2003. Abrupt climate change. Science, 299(5615); 2005-2010.
30. Alley, R.B., Mayewski, P.A., Sowers, T., Stuiver, M., Taylor, K.C. and Clark, P.U. 1997. Holocene climatic instability: A prominent, widespread event 8200 yr ago. Geology, 25(6): 483-486.
31. Arz, H.W., Lamy, F. and Pätzold, J. 2006. A pronounced dry event recorded around 4.2 ka in brine sediments from the northern Red Sea. Quaternary Research, 66(3): 432-441.
32. Baioumy, H.M., Kayanne, H. and Tada, R. 2010. Reconstruction of lake-level and climate changes in Lake Qarun, Egypt, during the last 7000 years. Journal of Great Lakes Research, 36(2): 318-327.
33. Bar-Matthews, M. and Ayalon, A. 2011. Mid-Holocene climate variations revealed by high-resolution speleothem records from Soreq Cave, Israel and their correlation with cultural changes. The Holocene, 21(1): 163-171.
34. Bar-Matthews, M., Ayalon, A. and Kaufman, A. 1997. Late Quaternary paleoclimate in the eastern Mediterranean region from stable isotope analysis of speleothems at Soreq Cave, Israel. Quaternary Research, 47(2): 155-168.
35. Berger, A. 2013. Milankovitch and climate: understanding the response to astronomical forcing. Springer Science and Business Media.
36. Bessou, C., Ferchaud, F., Gabrielle, B. and Mary, B. 2011. Biofuels, greenhouse gases and climate change. In Sustainable Agriculture Volume 2 (pp. 365-468). Springer, Dordrecht.
37. Bond, G., Showers, W., Cheseby, M., Lotti, R., Almasi, P., Priore, P., Cullen, H., Hajdas, I. and Bonani, G. 1997. A pervasive millennial-scale cycle in North Atlantic Holocene and glacial climates. Science, 278(5341): 1257-1266.
38. Cavallari, B.J. and Rosenmeier, M.F. 2007. A multi-proxy paleoclimate record of rapid Holocene climate variability from northern Greece/Greek Macedonia. AGUFM, 2007, PP31A-0180.
39. Clark, P.U., Pisias, N.G., Stocker, T.F., and Weaver, A.J. 2002. The role of the thermohaline circulation in abrupt climate change. Nature, 415(6874): 863-869.
40. Cullen, H.M., deMenocal, P.B., Hemming, S., Hemming, G., Brown, F. H., Guilderson, T. and Sirocko, F. 2000. Climate change and the collapse of the Akkadian empire: Evidence from the deep sea. Geology, 28(4): 379-382.
41. Danti, M.D. 2010. Late Middle Holocene Climate amd Northern Mesopotamia: Varying Cultural Responses to the 5.2 and 4.2 ka Aridification Events. Mainwaring, Giegengack, and Vita-Finzi, 139-172.
42. deMenocal, P., Ortiz, J., Guilderson, T., Adkins, J., Sarnthein, M., Baker, L. and Yarusinsky, M. 2000. Abrupt onset and termination of the African Humid Period: rapid climate responses to gradual insolation forcing. Quaternary Science Reviews, 19: 347-361.
43. Djamali, M., De Beaulieu, J.L., Miller, N. F., Andrieu-Ponel, V., Ponel, P., Lak, R., Sadeddin, N., Akhani, H. and Fazeli, H. 2009. Vegetation history of the SE section of the Zagros Mountains during the last five millennia; a pollen record from the Maharlou Lake, Fars Province, Iran. Vegetation History and Archaeobotany, 18(2): 123-136.
44. Frumkin, A., Carmi, I., Gopher, A., Ford, D.C., Schwarcz, H.P. and Tsuk, T. 1999. A Holocene millennial-scale climatic cycle from a speleothem in Nahal Qanah Cave, Israel. The Holocene, 9(6): 677-682.
45. Göktürk, O.M., Fleitmann, D., Badertscher, S., Cheng, H., Edwards, R. L., Leuenberger, M. and Kramers, J. 2011. Climate on the southern Black Sea coast during the Holocene: implications from the Sofular Cave record. Quaternary Science Reviews, 30(19-20): 2433-2445.
46. Gupta, A.K. 2004. Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration. Current Science-Bangalore, 87: 54-59.
47. Gurjazkaite, K., Routh, J., Djamali, M., Vaezi, A., Poher, Y., Beni, A.N. and Kylin, H. 2018. Vegetation history and human-environment interactions through the late Holocene in Konar Sandal, SE Iran. Quaternary Science Reviews, 194: 143-155.
48. Hamdan, M.A., Hassan, F.A., Flower, R.J. and Ebrahim, E. 2016. Climate and collapse of the Egyptian old Kingdom: a geoarchaeological approach. In Archaeology and Environment. Understanding the Past to Design the Future, a Multidisciplinary Approach. Proceedings of the International Workshop “Italian Days in Aswan”, 16th-18th November 2013 (pp. 89-100). Henrickson, E.F.F. 1983. Ceramic styles and cultural interaction in the early and middle Chalcolithic of the central Zagros, Iran. Ph.D. Thesis. University of Toronto.
49. Hosseinzadeh, J., Javeri, M., Montazerzohouri, M., Banitaba, A., Shadmahani, R.N., Makvandi, L., and Sołtysiak, A. 2017. A palimpsest grave at the Iron Age cemetery in Estark-Joshaqan, Iran. Antiquity, 91(359), e1.
50. Jassim, R.Z., Al-Rawi, Y.T. and Habib, H.R. 2007. Holocene aridification in central Iraq. Iraqi Bulletin of Geology and Mining, 3(1): 1-9.
51. Kaniewski, D., Marriner, N., Bretschneider, J., Jans, G., Morhange, C., Cheddadi, R., Otto, T., Luce, F. and Van Campo, E. 2019. 300-year drought frames Late Bronze Age to Early Iron Age transition in the Near East: new palaeoecological data from Cyprus and Syria. Regional Environmental Change, 1-11.
52. Kaniewski, D., Guiot, J. and Van Campo, E. 2015. Drought and societal collapse 3200 years ago in the Eastern Mediterranean: a review. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 6(4): 369-382.
53. Kaniewski, D., Van Campo, E. and Weiss, H. 2012. Drought is a recurring challenge in the Middle East. Proceedings of the National Academy of Sciences, 201116304, 3862–3867.
54. Kay, P.A., and Johnson, D.L. 1981. Estimation of Tigris-Euphrates stream flow from regional pale environmental proxy data. Climatic Change, 3(3): 251-263.
55. Kuzucuoğlu, C., Dörfler, W., Kunesch, S. and Goupille, F. 2011. Mid-to Late-Holocene climate change in central Turkey: The Tecer Lake record. The Holocene, 21(1): 173-188.
56. Leroy, S.A., López-Merino, L., Tudryn, A., Chalié, F. and Gasse, F. 2014. Late Pleistocene and Holocene pala eoenvironments in and around the middle Caspian basin as reconstructed from a deep-sea core. Quaternary Science Reviews, 101: 91-110.
57. Maasch, K.A., Mayewski, P.A., Karlen, W., Rohling, E.J., Stager, J.C. and Steig, E.J. 2003. Holocene climate variability. AGUFM, 2003, PP41D-07.
58. Malekzadeh, M., Saeedyan, S.D. and Naseri, R. 2014. Zar Bolagh: A late Iron Age Site in Central Iran. Iranica Antiqua, 49: 159-91.
59. Malville, J.M., Wendorf, F., Mazar, A. A. and Schild, R. 1998. Megaliths and Neolithic astronomy in southern Egypt. Nature, 392(6675), 488.
60. Migowski, C., Stein, M., Prasad, S., Negendank, J.F. and Agnon, A. 2006. Holocene climate variability and cultural evolution in the Near East from the Dead Sea sedimentary record. Quaternary Research, 66(3): 421-431.
61. Nakamura, A., Yokoyama, Y., Maemoku, H., Yagi, H., Okamura, M., Matsuoka, H., Miyake, N., Osada, T., Adhikari, D.P., Dangol, V. and Ikehara, M. 2016. Weak monsoon event at 4.2 ka recorded in sediment from Lake Rara, Himalayas. Quaternary International, 397: 349-359.
62. Pollard, A.M., Nashli, H.F., Davoudi, H., Sarlak, S., Helwing, B. and Saeidi, F. 2013. A new radiocarbon chronology for the North Central Plateau of Iran from the Late Neolithic to the Iron Age. Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan, 45: 27-50.
63. Pollard, A.M., Davoudi, H., Mostafapour, I., Valipour, H.R. and Nashli, H.F. 2012. A New radiocarbon chronology for the late Neolithic to Iron age in the Qazvin plain, Iran. Intl. J, 19(3): 110-151.
64. Postgate, J.N. 1986. The transition from Uruk to Early Dynastic: continuities and discontinuities in the record of settlement. Reichert.
65. Prentice, R. 2009. Cultural Responses to Climate Change in the Holocene. Anthós, 1(1): 1-13.
66. Railsback, L.B., Liang, F., Brook, G.A., Voarintsoa, N.R.G., Sletten, H.R., Marais, E., Hardt, B., Cheng, H. and Edwards, R.L. 2018. The timing, two-pulsed nature, and variable climatic expression of the 4.2 ka event: A review and new high-resolution stalagmite data from Namibia. Quaternary Science Reviews, 186, 78-90.
67. Robock, A. 2000. Volcanic eruptions and climate. Reviews of geophysics, 38(2): 191-219.
68. Ryholt, K.S. and Bülow-Jacobsen, A. 1997. The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800-1550 BC (Vol. 20). Museum Tusculanum Press.
69. Shaikh Baikloo Islam, B., Chaychi Amirzhiz, A. and Valipour, H. 2016. On the Possible Correlation between the Collapse of Sialk IV and Climatological Events during the Middle–Late Holocene. Iranian Journal of Archaeological Studies, 6(1): 42-52.
70. Sharifi, A., Pourmand, A., Djamali, M., Peterson, L.C., Swart, P.K., Ávila, M. G.P., Esfahaninejad, M. and Lahijani, H.A. 2019. December. The Rise and Demise of the world’s second largest hypersaline lake: The Past is Prologue to the Future of Urmia Lake. In AGU Fall Meeting 2019. AGU.
71. Sharifi, A., Pourmand, A., Canuel, E. A., Ferer-Tyler, E., Peterson, L.C., Aichner, B., Feakins, S.J., Daryaee, T., Djamali, M., Beni, A.N., and Lahijani, H.A. 2015. Abrupt climate variability since the last deglaciation based on a high-resolution, multi-proxy peat record from NW Iran: The hand that rocked the Cradle of Civilization? Quaternary Science Reviews, 123: 215-230.
72. Shaw, I. 2000. The Oxford history of ancient Egypt. Oxford University Press.
73. Stanley, J.D., Krom, M.D., Cliff, R.A., and Woodward, J.C. 2003. Short contribution: Nile flow failure at the end of the Old Kingdom, Egypt: strontium isotopic and petrologic evidence. Geoarchaeology, 18(3): 395-402.
74. Staubwasser, M. and Weiss, H. 2006. Holocene climate and cultural evolution in late prehistoric–early historic West Asia. Quaternary Research, 66(3): 372-387.
75. Staubwasser, M., Sirocko, F., Grootes, P.M. and Segl, M. 2003. Climate change at the 4.2 ka BP termination of the Indus valley civilization and Holocene South Asian monsoon variability. Geophysical Research Letters, 30(8).
76. Stevens, L.R., Ito, E., Schwalb, A. and Wright, H.E. 2006. Timing of atmospheric precipitation in the Zagros Mountains inferred from a multi-proxy record from Lake Mirabad, Iran. Quaternary research, 66(3): 494-500.
77. Stevens, L.R., Wright Jr, H.E., and Ito, E. 2001. Proposed changes in seasonality of climate during the Lateglacial and Holocene at Lake Zeribar, Iran. The Holocene, 11(6): 747-755.
78. Van Geel, B., Raspopov, O.M., Renssen, H., Van der Plicht, J., Dergachev, V.A., and Meijer, H.A.J. 1999. The role of solar forcing upon climate change. Quaternary Science Reviews, 18(3): 331-338.
79. Voigt, M.M. and Dyson, R.H.J. 1992. Chronology of Iran, ca. 8000–2000 BC, in: Ehrich, R.W. (Ed.), Chronologies of Old World Archaeology. Chicago, Chicago University Press, pp. 122-178.
80. Wasylikowa, K., Witkowski, A., Walanus, A., Hutorowicz, A., Alexandrowicz, S.W. and Langer, J.J. 2006. Palaeolimnology of Lake Zeribar, Iran, and its climatic implications. Quaternary Research 66 (3): 477-493.
81. Weiss, H. 2017. Megadrought, Collapse, and Causality. Megadrought and Collapse: From Early Agriculture to Angkor, edited by: Weiss, H., University Press, Oxford, UK, 1-31.
82. Weiss, H. 2003. Ninevite 5 periods and processes. In: Rova, E., Weiss, H. (Eds.), The Origins of North Mesopotamian Civilization. Subartu IX, Brepols, Turnhout, pp. 593-624.
83. Weiss, H. 2000. Beyond the Younger Dryas: Collapse as Adaptation to Abrupt Climate Change in Ancient West Asia and the Eastern Mediterranean. In: Bawden, G., Reycraft, R. (Eds.), Confronting Natural Disaster: Engaging the Past to Understand the Future. University of New Mexico Press, Albuquerque, 2000, pp. 75-98.
84. Weiss, H., Courty, M.A., Wetterstrom, W., Guichard, F., Senior, L., Meadow, R. and Curnow, A. 1993. The genesis and collapse of third millennium north Mesopotamian civilization. Science 261(5124): 995-1004.‏
85. Wick, L., Lemcke, G. and Sturm, M. 2003. Evidence of Lateglacial and Holocene climatic change and human impact in eastern Anatolia: high-resolution pollen, charcoal, isotopic and geochemical records from the laminated sediments of Lake Van, Turkey. The holocene, 13(5): 665-675. CNR Edizioni Rome.