دانشگاه گلستان پژوهش‌های تغییرات آب و هوایی 2717-2066 مقالات آماده انتشار 2026 04 28 Historical changes and Future Projections of Radiative Flux and Surface Energy Balance Over Iran تغییرات تاریخی و پیش‌نگری شار تابشی و توازن انرژی سطح زمین در ایران 242819 10.30488/ccr.2026.575657.1324 FA عباسعلی داداشی رودباری استادیار اقلیم شناسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0000-0002-9308-1019 Journal Article 2026 02 13 Surface Downwelling Shortwave Radiation (rsds) and Surface Downwelling Longwave Radiation (rlds) are fundamental drivers of the surface energy balance and the broader hydrological cycle. Recognizing their pivotal role, this study investigates radiative forcing dynamics across the arid and semi-arid landscapes of Iran. The investigation is grounded in an analysis of data derived from the CMIP6. To mitigate structural uncertainties, a MMEM was constructed using five optimally selected models. Radiative projections were stratified across three futures (near, mid, and far) extending to 2100, utilizing Shared Socioeconomic Pathways SSP2-4.5 and SSP5-8.5 relative to a historical (1990–2014). Subsequent data analysis employed bilinear interpolation techniques alongside anomaly calculations. Findings indicate that during the historical period, radiative forcing variables exhibited an inverse gradient. In future epochs, rlds displays a consistent upward trajectory under both scenarios, driven by tropospheric warming and water vapor feedback mechanisms. Notably, under the SSP5-8.5 by the century’s end, southern coastal regions are projected to experience a substantial surge of 30 to 50 Wm^(-2). Conversely, rsds exhibits primarily diminishing or oscillatory behavior; nevertheless, positive anomalies were observed within the Central Plateau, a pattern attributed to the region’s inherent aridity. Consequently, the aggregate outcome of these shifts is the dominance of intensifying longwave radiation over variations in solar irradiance. The study demonstrates that this radiative imbalance precipitates a positive net energy balance and exacerbates evapotranspiration potential, posing a severe threat to Iran’s water resources. Furthermore, the analysis reveals that low-lying coastal zones exhibit the highest thermodynamic sensitivity, whereas the Zagros and Alborz highlands play a pivotal modulating role. generated here offer immediate, practical value for strategic infrastructure planning. Specifically, these findings can directly inform the site selection, expansion, and efficiency forecasting of solar power facilities, while providing a critical scientific foundation for overhauling climate-responsive design standards and optimizing building energy management protocols. با توجه به نقش کلیدی تابش‌های فرودی موج کوتاه (rsds) و بلند (rlds) در بیلان انرژی سطحی و چرخه هیدرولوژی، این پژوهش با هدف بررسی واداشت تابشی در اقلیم خشک و نیمه‌خشک ایران انجام شد. این تحقیق بر اساس تحلیل داده‌های پروژه CMIP6 انجام گرفت. به منظور کاهش عدم قطعیت‌های ساختاری، یک میانگین همادی چندمدلی (MMEM) از پنج مدل منتخب ایجاد شد. تغییرات تابشی در سه دوره آینده (نزدیک، میانی و دور) تا سال ۲۱۰۰ تحت دو سناریوی اجتماعی-اقتصادی SSP2-4.5 و SSP5-8.5 نسبت به دوره تاریخی (2014-1990) مورد بررسی قرار گرفت. سپس داده‌ها با استفاده از روش درون‌یابی دوخطی و محاسبه بی‌هنجاری‌ها تحلیل شدند. نتایج نشان داد که طی دوره تاریخی متغیرهای واداشت تابشی دارای گرادیان معکوس است. در دوره‌های آتی، rlds در هر دو سناریو روندی افزایشی دارد که ناشی از گرمایش تروپوسری و بازخورد بخار آب است؛ به‌طوری‌که در SSP5-8.5 و در پایان قرن، نواحی ساحلی جنوب افزایش چشمگیر ۳۰ تا ۵۰ وات بر مترمربع را نشان دادند. در مقابل، rsds رفتاری عمدتاً کاهشی یا نوسانی دارد. با این حال rsds در فلات مرکزی به دلیل خشکی ذاتی، بی‌هنجاری‌های مثبت را نشان داده است. این نتایج نشان دهنده غلبه افزایش تابش موج بلند بر تغییرات تابش خورشیدی بود. نتایج این تحقیق نشان داد ناترازی تابشی منجر به مثبت شدن بیلان خالص انرژی و تشدید پتانسیل تبخیر-تعرق می‌شود که تهدیدی جدی برای منابع آب ایران محسوب می‌شود. همچنین نتایج نشان داد که نواحی پست ساحلی بیشترین حساسیت ترمودینامیکی و ارتفاعات زاگرس و البرز نقش تعدیل‌کننده دارند. یافته‌های این مطالعه، می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های راهبردی جهت مکان‌یابی، توسعه و ارزیابی راندمان نیروگاه‌های خورشیدی و جهت اصلاح استانداردهای طراحی اقلیمی و مدیریت انرژی ساختمان‌ها به‌طور مستقیم مورد بهره‌برداری قرار گیرد.